مىخواهد مفهومى را از ذاتى انتزاع كند لا بد يك معنايى مناسب با ذات ملاحظه نموده سپس مفهومى را طبق آن معناى مناسب انتزاع مىنمايد و الّا لازم مىآيد كه بتوان هر مفهومى را از هر چيزى انتزاع كرد . هنگامى كه دو شىء باشد و عقل بخواهد از آنها مفهومى انتزاع كند يا بايد آن مفهوم را از مجموع آن دو شىء كه دو خصوصيت متضاد با هم دارند انتزاع كند و يا بايد از جامعى كه بين آن دو شىء است انتزاع نمايد و يا اينكه هم از اين شىء با خصوص خصوصيت آن و هم از آن ديگرى با خصوص خصوصيت ديگرى كه دارد انتزاع كند . البته مجموع من حيث المجموع چيزى نيست و اگر آن مفهوم را از جامعى كه بين آنهاست انتزاع كند ، پس آن مفهوم را از شىء واحد انتزاع كرده است و اگر بخواهد آن مفهوم را از خصوص لحاظ خصوصيت اين شىء كه با خصوصيت آن شىء ديگر متقابل است و از خصوص لحاظ خصوصيت آن شىء ديگر كه با مقابل آن متضاد است ، انتزاع نمايد محال است ؛ زيرا به حكم تضاد اگر ضدى مناسب با معنايى باشد ، ضد ديگر مناسب با آن معنى نخواهد بود ، و ما گفتيم در انتزاع مفهوم ، لحاظ معناى مناسب لازم است . بلى ، اگر بين دو شىء جهت مشتركه از قبيل جهت مشتركهء نوعيه و يا جنسيه باشد انتزاع مفهوم واحد از آن جهت متحدهء مشتركه ممكن است ، اما انتزاع مفاهيم متعدده از شىء واحد از حيثى جايز بوده و از حيثى جايز نيست ، اما از اين حيث جايز نيست كه گفتيم : هر مفهومى به مناسبت لحاظ معناى مناسبى كه عقل آن معنى را در منشأ انتزاع ملاحظه مىكند ، انتزاع مىشود و چون لحاظ هر معنى بايد از جهت خصوصيتى در ذات محل انتزاع باشد ، فلذا بايد مفاهيم متكثره از خصوصيات متكثره انتزاع شود و اما حيث امكان انتزاع مفاهيم متعدده از منشأ واحد ان شاء اللّه بعد مطرح خواهد شد . و بالجمله : علاوه بر اينكه انتزاع مفهوم واحد از اشياء متخالفه ممكن نيست ؛ چنان كه وجه عدم امكان آن گذشت ، فعلًا مورد احتياج ما هم نيست و در اين مقام بايد در تحكيم جواز انتزاع مفاهيم متعدده از منشأ واحد كوشيد تا بتوانيم اوصاف متعدده